Je hebt het al drie keer geprobeerd. Een nieuw plan. Een andere aanpak en misschien zelfs andere mensen aan tafel. En toch staat de organisatie op precies dezelfde plek als een jaar geleden.
Als je verandering begeleidt, herken je dit. De urgentie is er, de wil is er en de strategie klopte op papier. Maar het probleem is dat het niet beweegt beweegt. Dan is de kans groot dat je naar het verkeerde probleem kijkt. Dit is vaak de reden waarom transformaties vastlopen, ook als de inhoud helemaal klopt.
Waarom transformaties vastlopen op wat je niet ziet
Als consultant, veranderkundige of programmamanager ben je getraind om problemen op te lossen met analyse, strategie en actieplannen. Dat werkt tot een bepaald punt. Want soms zit de blokkade niet in het plan. Dan zit de blokkade in het systeem eromheen. In de patronen die al jaren draaien, ver onder de oppervlakte van wat je in een vergadering bespreekt.
Elke organisatie heeft een onderstroom. Een laag van onuitgesproken verwachtingen, oude loyaliteiten en ingesleten gewoontes. Die onderstroom bepaalt misschien wel meer dan de strategie wat er werkelijk gebeurt.
Mensen die willen bewegen en toch stilstaan. Besluiten die rationeel kloppen en emotioneel weerstand oproepen. Verandering die telkens net niet beklijft. Dat zijn geen toevalligheden. Dat is het systeem dat zichzelf in stand houdt.
Jouw brein wil geen verandering, het wil veiligheid
Er is iets dat veel professionals herkennen en nauwlijks benoemen. Vanuit het QPL-model van uniQity, Quantum Powered Leadership, kijken we naar leiderschap en organisaties in vier batterijen: fundament, connectie, sturing en richting. Elke batterij moet op stroom staan om energie te geven, en elke batterij kan leeglopen.
In de batterij sturing zit precies dat inzicht: het brein zoekt geen waarheid, het zoekt voorspelbaarheid, veiligheid en het bekende pad. Dat geldt niet alleen voor jou als individu. Maar ook voor het hele systeem, het team, de directie en de organisatiecultuur.
Hoe meer druk er op een systeem staat, denk aan tijdsdruk, prestatiedruk en veranderdruk, hoe harder het terugvalt op wat het kent. Meer controle. Minder dialoog. Minder ruimte voor wat gezegd moet worden. Dat komt niet voort uit onwil. Overleven is nu eenmaal de eerste prioriteit van elk levend systeem.
Systemisch kijken: anders zien voordat je anders doet
Systemisch kijken betekent niet dat je alles analyseert of iedereen gaat psychologiseren. Het begint veel eenvoudiger. Het begint met de vraag: wat herhaalt zich hier? Wat keert steeds terug, ondanks nieuwe plannen, ondanks andere mensen, ondanks goede bedoelingen?
Een paar richtvragen helpen je op weg. Let eens op wie in een team steevast meer op zich neemt dan zijn functie vraagt. Kijk naar de onderwerpen die in elk overleg keurig worden overgeslagen. Merk op waar de spanning voelbaar is terwijl niemand haar hardop maakt. Deze vragen zijn geen oordeel over mensen. Ze wijzen je de ingang naar het patroon eronder.
Vaak draait een team op een dynamiek die niemand ooit heeft afgesproken en die toch door iedereen in de lucht wordt gehouden. Eén persoon die alle beslissingen naar zich toe haalt. Collega’s die wachten tot ze groen licht krijgen. Een cultuur waarin hard werken de norm is en afwijken zelden ruimte krijgt. Dit zijn geen tekortkomingen van losse personen. Het zijn eigenschappen van het systeem, en daar helpt een reorganisatie of een nieuw beleidsstuk je niet uit.
Jouw rol als begeleider in het systeem
Dit is het deel dat de meeste professionals moeilijk vinden. Want systemisch kijken betekent ook: zien hoe je zelf deel uitmaakt van wat er speelt. Hoe jouw manier van communiceren, besluiten nemen en aanwezig zijn, bewust of onbewust, doorwerkt in het geheel.
Alles in een systeem hangt samen. Verandering op één plek werkt altijd door in het geheel. Dat geldt voor mensen in organisaties net zo goed. Wat jij meebrengt, je energie, je overtuigingen, je onbewuste patronen, neemt altijd deel aan het systeem. Je straalt het uit. Mensen voelen het, ook als je niets zegt.
Onderzoek naar emotionele lichaamstaal laat zien dat mensen binnen een fractie van een seconde reageren op non-verbale signalen: houding, spierspanning, de energie die je uitzendt. Je kunt de beste strategie hebben. Staat je zenuwstelsel in de overlevingsstand, dan voelt het systeem dat. Dat is geen zwakte. Dat is fysiologie. En het is de reden waarom systeemverandering altijd begint bij degene die het begeleidt.
Je merkt je eigen aandeel meestal aan kleine reacties in jezelf. Denk aan de neiging om sneller met een oplossing te komen zodra een gesprek stroef loopt, omdat de stilte ongemakkelijk voelt. Aan het onderwerp dat je in een overleg laat liggen, omdat het niet fijn aanvoelt. Of aan de opdrachtgever bij wie je harder je best doet dan bij anderen, zonder dat je goed kunt zeggen waarom.
Dat zijn geen fouten, maar het zijn signalen. Het laat zien dat het systeem ook op jou inwerkt. Wie die signalen leert lezen, krijgt een instrument in handen dat geen enkel stappenplan biedt: zicht op de eigen positie in het geheel.
Wat systemisch kijken je oplevert
Systemisch kijken lost niet alles in één sessie op. Dat beloven we je niet. Wat het wel doet: het opent iets. In jou, en in het systeem eromheen. Als iemand durft te benoemen wat iedereen voelt en niemand zegt, verandert de energie in een ruimte. Letterlijk. Mensen ademen anders. Er komt ruimte voor dialoog, voor nuance, voor de stap die daarvoor te spannend was.
Wat gezien wordt, hoeft zich minder hard te laten gelden.
Het zijn vaak kleine kantelpunten. Een leidinggevende die uitspreekt dat het team prima vooruit komt zonder dat elke keuze langs hem loopt. Iemand die inziet dat zijn drang om grip te houden precies de beweging tegenhoudt waar hij naar op zoek is. Zulke inzichten voelen zelden als een openbaring. Ze bevestigen iets dat de groep eigenlijk allang aanvoelde.
Strategisch denken is waardevol. Maar als je eerlijk bent: je weet al wat er speelt. Je voelt het al een tijd. De vraag is of je bereid bent er werkelijk naar te kijken en of je de moed hebt om te beginnen bij jezelf.
Want dat is waar het kantelt. Bij de begeleider die zegt: ik ben ook onderdeel van dit systeem, en ik wil zien wat mijn aandeel is. Dat vraagt lef. En het is precies het soort lef dat beweging in gang zet. In jou, je team en in de organisatie die je begeleidt.
Verder kijken naar jouw praktijk
In de tweedaagse training Systemisch Kijken naar Transformatie ontwikkel je deze blik. Aan de hand van theorie, praktijkvoorbeelden en je eigen casuïstiek leer je onzichtbare blokkades herkennen en bespreekbaar maken. Je krijgt zicht op je eigen rol en invloed binnen het systeem waarin je werkt. Direct naar de kern, met ruimte voor beweging.
Auteur
Mirelle van Gemert
Mirelle van Gemert. Al meer dan 25 jaar werkt zij op het snijvlak van strategie, leiderschap en organisatieontwikkeling. Vanuit haar achtergrond in marketing en management groeide haar fascinatie voor wat organisaties onder de oppervlakte beweegt
